Wykładnia (nie może być) sprzeczna z interesem uczestników obrotu

– Chodzi m.in. o uzyskanie zgody na rozporządzenie udziałami spółki w trybie art. 182 Kodeksu spółek handlowych (dalej k.s.h.), zgodnie z którym zbycieudziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału umowa spółki może uzależnić od zgody spółki albo w inny sposób ograniczyć. Analizując przywołany przepis k.s.h., należy niewątpliwie zwrócić uwagę na jego „pojemność”. Dopuszcza on wprost wprowadzenie do umowy spółki obowiązku uzyskiwania zgody spółki, jednocześnie wprowadzając otwarty katalog innych ograniczeń zbycia udziałów (np. zgody zgromadzenia wspólników, wskazanych indywidualnie wspólników, rady nadzorczej lub nawet osób trzecich – nie będących wspólnikami spółki). Ograniczenia tego rodzaju są stosunkowo często spotykane w praktyce obrotu, m.in. można wskazać na ich atrakcyjność dla inwestorów finansowych, których zamiarem jest utrzymanie status quo a propos kręgu udziałowców spółki, w którą inwestują.

Co jednak dzieje się w sytuacji, gdy odpowiednia zgoda nie została udzielona lub też udzielono jej w sposób wadliwy? Zarówno w orzecznictwie jak i doktrynie prawa przyjmuje się, że umowa zbycia udziałów zawarta bez zezwolenia wymaganego przez umowę spółki stanowi czynność bezskuteczną zarówno wobec spółki, jak i w stosunkach między stronami. Tym samym nie wywołuje większych kontrowersji sytuacja, gdy odpowiedni podmiot wprost odmówił udzielenia stosownej zgody – czynność bez niej dokonana będzie bezskuteczna.

Zgoda przy jej wadliwym wyrażeniu
Poważne problemy rodzą się natomiast w przypadku, gdy zgoda została „faktycznie” udzielona, jednak sama czynność wyrażenia zgody została dokonana w sposób wadliwy lub też została skutecznie zaskarżona. Zagadnień tych dotyczy wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2006 r. (sygn. akt: III CSK 32/06, OSP 2007 nr 3 poz. 31). W orzeczeniu tym Sąd poddał analizie zagadnienie skutku uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego nieważność uchwały zgromadzenia wspólników wyrażającej zgodę na zbycie udziałów i stwierdził, że w jego wyniku powstaje skutek – jakby ta uchwała nie została w ogóle podjęta. Wedle tego poglądu, do chwili uprawomocnienia się wyroku, skutki dotyczącej go uchwały należy respektować, a od tej chwili (w granicach określonych w art. 254 §1 w zw. z art. 254 §4 k.s.h.) czynić już tego nie wolno i to z mocą wsteczną. Tym samym, w momencie uprawomocnienia się przedmiotowego wyroku, należy uznać, że umowa sprzedaży udziałów została zawarta bez wymaganej zgody i jest przez to nieskuteczna.

Kontrowersyjna wykładnia Sądu Najwyższego
Wyrażona przez Sąd w przytoczonym orzeczeniu zasada konieczności respektowania skutków prawnych uchwały o wyrażeniu zgody na zbycie udziałów do momentu prawomocnego stwierdzenia nieważności/nieistnienia lub uchylenia wpływa niewątpliwie pozytywnie na pewność obrotu udziałami spółki z o.o. i jako takie zasługuje na aprobatę. Jednocześnie jednak Sąd stwierdził, że wykładnia językowa art. 254 §2 k.s.h. (zgodnie z którym w przypadkach, gdy ważność czynności dokonanej przez spółkę jest zależna od uchwały zgromadzenia wspólników, uchylenie takiej uchwały nie ma skutku wobec osób trzecich działających w dobrej wierze) wskazuje, że hipotezą wypowiedzianej w nim normy nie są objęte umowy zbycia udziałów przez wspólników. Powyższe stawia niewątpliwie w wysoce niekorzystnej sytuacji nabywców udziałów spółki z o.o. (którzy dodatkowo nie mogą nabyć przedmiotowych udziałów w dobrej wierze na podstawie art. 169 k.c.). Tym samym nawet pomimo działania przez nabywców udziałów w dobrej wierze oraz dochowania przez nich należytej staranności w zakresie sprawdzenia czy wszelkie wymagane zezwolenia korporacyjne zostały udzielone, nie mogą być oni pewni skuteczności przeprowadzanej transakcji. Należy podkreślić, że ten wysoce niekorzystny stan prawny stawia nabywcę udziałów w de facto zdecydowanie gorszej sytuacji od nabywcy np. zorganizowanej części przedsiębiorstwa spółki (do dokonania której to czynności wymagana jest przecież uchwała wspólników spółki).

Praktyczne konsekwencje
Biorąc pod uwagę podnoszone w piśmiennictwie poważne wątpliwości interpretacyjne w zakresie możliwości zaskarżania uchwał zgromadzenia wspólników oraz toczący się spór co do ewentualnego istnienia uchwał nieważnych ex lege, należy postulować przyjęcie w praktyce realizacji transakcji zakupu udziałów (w której wymagane jest uzyskanie stosownej zgody) zamieszczania w umowie sprzedaży udziałów stosownych oświadczeń i zapewnień dotyczących uzyskania przedmiotowych zgód oraz każdorazowego badania formalnej poprawności podjęcia uchwały o zbycia udziałów. Powyższe wpisuje się oczywiście w często stosowaną praktykę przeprowadzania badania sprawdzającego typu due dilligence spółki, której udziały mają być przedmiotem transakcji (nabycia). O ile jednak w trakcie badania stosunkowo prostą czynnością jest zbadanie samego faktu „materialnego” podjęcia uchwały i zgodności jej treści z regulacjami powszechnie obowiązujących przepisów prawa oraz umowy spółki, o tyle zbadanie samej „formalnej” poprawności podjęcia uchwały może być dla potencjalnego inwestora bardzo utrudnione lub de facto niemożliwe. Badanie takie musiałoby się bowiem wiązać z koniecznością zbadania szeregu okoliczności czysto faktycznych (np. prawidłowość doręczenia zaproszeń na zgromadzenie wspólników czy faktyczna obecność na tym zgromadzeniu itp.), wymagając tym samym co najmniej ścisłej współpracy z potencjalnym nabywcą udziałów wszystkich dotychczasowych wspólników spółki, co oczywiście w praktyce może okazać się trudne.

Możliwość ochrony nabywcy udziałów
Wynikające z poglądu przyjętego przez Sąd w ww. wyroku znaczące zróżnicowanie poziomu ochrony działającego w dobrej wierze kontrahenta wspólnika spółki w zestawieniu z działającym w dobrej wierze kontrahentem samej spółki wydaje się trudne do zaakceptowania na gruncie racjonalnej wykładni systemu prawa i de lege ferenda wymaga precyzyjnego uregulowania, wyrównującego poziom ochrony w obu przypadkach. Tym samym rozważyć należy więc odejście od literalnej wykładni art. 254 §2 k.s.h. w drodze stosowania jego dyspozycji także w analizowanym tu przypadku. W tym kontekście należy zauważyć, że jednoznaczne w zakresie odmowy udzielenia ochrony nabywcy udziałów orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2006 r. zostało w piśmiennictwie poddane krytyce, wskazującej w szczególności na argumenty natury słusznościowej przemawiające za zastosowaniem art. 254 §2 k.s.h. do nabywcy udziałów działającego w zaufaniu do niezaskarżonej jeszcze uchwały zgromadzenia wspólników wyrażającej zgodę na zbycie udziałów.

 

 

Radosław L. Kwaśnicki Radca prawny zarządzający firmą
prawniczą KWAŚNICKI Kancelaria Prawna. Doradca prawny w zakresie prawa korporacyjnego, prywatyzacji, połączeń i przejęć (M&A) na rynku krajowym i międzynarodowym. Członek Europejskiego Kolegium Doktoranckiego (Heidelberg, Kraków, Moguncja). Arbiter Sądu Arbitrażowego przy Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych Lewiatan. Członek Kolegium Redakcyjnego „Monitora Prawniczego” (C.H. Beck). Redaktor oraz główny autor praktycznego podręcznika „Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością” (C.H. Beck, Warszawa 2005 r.); współautor komentarza do prawa bankowego pod. red. F. Zolla (Zakamycze, Kraków 2005 r.).