Problem wadliwych czynności organów spółek kapitałowych - Czy można naprawić błąd?

– Osoby prawne (tj. spółki kapitałowe, spółdzielnie etc.) mogą być reprezentowane – tj. składać lub przyjmować oświadczenia woli i wiedzy – przez przedstawicieli ustawowych (tzw. piastunów) lub pełnomocników. Reprezentacja przez piastunów polega na składaniu i przyjmowaniu za daną osobę prawną wszelkich oświadczeń woli i wiedzy natomiast pełnomocnicy działają w imieniu i na rzecz tej osoby. Organem uprawnionym do reprezentowania spółek kapitałowych oraz spółdzielni jest – co do, doznającej niekiedy wyjątków, zasady – zarząd. Zasady reprezentowania spółek określone są w Kodeksie spółek handlowych (ksh). W sprawach nieuregulowanych w tych ustawach stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego (kc) – por. m.in. art. 2 ksh. W praktyce jednym z najistotniejszych i najbardziej kontrowersyjnych zagadnień na tej płaszczyźnie jest ocena skutków (sankcji) wadliwej czynności prawnej dokonanej przez organ spółki.

Jedną z ważniejszych norm regulujących skutki dokonania czynności prawnej przez zarząd spółki kapitałowej jest art. 17 ksh. Wynika z niego, że czynność prawna dokonana przez spółkę bez uzyskania wymaganej ustawą zgody zgromadzenia wspólników (walnego zgromadzenia) albo rady nadzorczej jest nieważna (art. 17§1 ksh). Zgoda ta może jednak być wyrażona również po dokonaniu czynności – potwierdzenie takie musi nastąpić nie później niż
w terminie dwóch miesięcy od dnia złożenia oświadczenia przez spółkę i ma moc wsteczną od chwili dokonania czynności prawnej (art. 17§2 ksh). Konstrukcję tę określa się mianem bezskuteczności czasowo zawieszonej. Jej zaleta polega na tym, że zamiast uznania danej umowy „od razu” za bezwzględnie nieważną, upoważniony organ spółki może sam rozstrzygnąć o jej ważności poprzez stosowne potwierdzenie. W przypadku spółek kapitałowych ma na to jednak jedynie dwa miesiące, po których bezowocnym upływie czynność spółki jest „ostatecznie” bezwzględnie nieważna (art. 17§2 ksh).

Kodeks spółek handlowych milczy na temat sankcji w przypadku czynności prawnej spółki kapitałowej dokonanej wadliwie przez jej organ (np. złożenie oświadczenia woli przez jednego członka zarządu, w sytuacji gdy w umowie spółki <statucie> przyjęto reprezentację łączną). Art. 17 ksh nie znajduje w takiej sytuacji zastosowania, gdyż, co ważne, nie odnosi się on do reprezentacji spółki, ale jedynie do prowadzenia jej spraw. Z braku uregulowania tej materii w ksh należy na mocy art. 2 ksh sięgnąć po przepisy kc. Większość uważa obecnie, że stosuje się w tym przypadku art. 39§1 kc, który w związku z art. 58§1 kc jednoznacznie przesądza o bezwzględnej nieważności takiej czynności prawnej (dokonanej wadliwie przez jej organ). Potwierdził to również SN w wyroku z 12.12.1996 r. (I CKN 22/96, OSNC 1997/6-7/75) oraz m.in. w uzasadnieniu uchwały z 23.08.2006 r. (III CZP 68/06).

Przyjęcie takiego stanowiska nie wydaje się jednak słuszne. Omówiona wykładnia umożliwia bowiem de facto podważanie ważności np.strategicznej dla stron umowy poprzez następcze wykazywanie uchybień w zakresie reprezentacji przy jej zawieraniu. Brak możliwości potwierdzenia czynności prawnej dokonanej przez wadliwie działający organ może również nieść ze sobą poważne sankcje w zakresie podatków dochodowych i VAT. Dla obrotu gospodarczego korzystniejsza jest sytuacja, w której to jego uczestnikom pozostawiona jest decyzja o losie (ważności) dokonanej czynności prawnej; w szczególności zaś to właśnie oni powinni mieć swobodę potwierdzenia tych, choćby wadliwie dokonanych, czynności.

Dlatego też, jeśli postanowienia ustaw szczególnych milczą na temat sankcji dokonania czynności prawnej przez „fałszywegopiastuna”, sięgnąć należy do art. 103§1 kc (a nie art. 39§1 kc), czyli do przepisu regulującego dokonanie czynności przez wadliwie działającego pełnomocnika. W myśl tego przepisu, w sytuacji dokonania czynności prawnej przez pełnomocnika (bez umocowania lub z przekroczeniem zakresu udzielonego umocowania) czynność prawna nie jest bezwzględnie nieważna a „jedynie” bezskutecznie zawieszona. O jej skuteczności rozstrzygnąć może strona, która była wadliwie reprezentowana (art. 103§1 kc). Nie ma bowiem żadnego aksjologicznego uzasadnienia dla różnicowania sankcji dotyczących identycznych sytuacji tylko ze względu na podmiot (pełnomocnik czy piastun), który dokonał danej czynności prawnej.

Art. 39§1 kc nie reguluje sankcji jaka dotyka wadliwą czynność prawną w tym przypadku, a milczenia ustawodawcy w tym zakresie nie należy koniecznie odczytywać jako nakaz stosowania najsurowszej z sankcji przewidzianej w art. 58§1 kc. Z jednej strony z braku wyraźnego nakazu uznania wadliwej czynności prawnej za bezwzględnie nieważną, a z drugiej strony mając na względzie bezpieczeństwo obrotu gospodarczego, należy opowiedzieć się za stosowaniem tej normy, która przewiduje „mniej dolegliwą sankcję” w postaci bezskuteczności zawieszonej.

Na aprobatę zasługuje uchwała 7 Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14.09.2007 r. (III CZP 31/06). Zgodnie z nią, jeśli zarząd zawarł w imieniu spółdzielni umowę bez koniecznej uchwały walnego zgromadzenia albo rady nadzorczej, umowa będzie ważna, gdy zyska akceptację takiego organu. SN stwierdził, że jeśli w przepisach Prawa spółdzielczego brak postanowień dotyczących konsekwencji dokonania czynności prawnej bez wymaganej zgody (czyli odpowiednika art. 17 ksh), to należy analogicznie stosować art. 103§1 i 2 kc (a nie – jak dotychczas – art. 39§1 kc). Tym samym dopuścił on możliwość oceny poczynań piastuna osoby prawnej (tutaj: zarządu spółdzielni) według przepisów kc dotyczących pełnomocników (a nie organów osoby prawnej).